Turres – Pirgos – Pirot

42

U vreme Rimskog carstva ( I — III vek n.e.) današnji istočni krak Koridora 10 bio je deo čuvenog puta „Via Militaris“, koji je spajao Rim sa Konstantinopolisom. Na tom putu (na zapadnoj kapiji današnjeg grada Pirota), 306 km jugoistočno od Singidunima i 71 km istočno od Naisusa, podignute su 2 kule (Turres), kao stanica za odmor i zamenu konja. Po propasti Zapadnog rimskog carstva i sa uzletom Istočnog rimskog carstva (potonje Vizantije), kule dobijaju istu namenu i svoje grčko ime (Pirgos), da bismo sloveniziranjem naziva Pirgos došli do današnjeg naziva grada.

U XIII i XIV veku Pirot je snažni utvrđeni grad u zemljama srpskih velmoža Konstantina i Jelene Dejanović, u kojem je, prema predanju, stolovao lokalni feudalac vojvoda Momčilo (po čijem imenu utvrđeni grad dobija ime Momčilov grad). Momčilov grad će potkraj 1385. godine osvojiti Turci (jedini pravi mrski neprijatelji srpskog roda, po mom utisku), što će biti povod za Bitku na Pločniku 1386. godine, u kojoj smo se „osvetili“ za sve potonje poraze. Nakon Pločnika Srbi su povratili Momčilov grad nakratko do pred Kosovski boj, kad su Turci najzad potpuno zagospodarili i utvrđenjem i čitavim Ponišavljem za narednih bezmalo pet vekova. Tada utvrđenje dobija i svoj četvrti, turski naziv – Kale.

Do oslobođenja Pirota od petvekovnog turskog jarma u decembru 1877. godine Momčilov grad /Kale je turski garnizon, da bi po oslobođenju bio pretvoren u magacin oružja – barutanu oslobodilačke srpske vojske. U kratkotrajnom Srpsko-bugarskom ratu 1885. godine, pri ulasku Bugara u istočno predgrađe Pirota, naš komandant barutane naredio je da se utvrđenje digne u vazduh. Od siline eksplozije, kojom je znatno oštećen Momčilov grad, razrušeno je više kuća oko utvrđenja, a jedno dete i jedna starija žena u Pirotu umrli su od straha. Deleći, potom, istoriju grada na pre i posle eksplozije, Piroćanci su dugo govorili „Tova beše tegaj ka’ puče Kaleto“.

U kratkotrajnom Aprilskom ratu, 8. aprila 1941. godine na bedemima Momčilovog grada, pred konačno rasprsnuće jugoslovenske vojske na tom pravcu u sramnu bežaniju, vojnik Vozarskog eskadrona Trećeg pirotskog puka Moravske divizije Milorad Andreje Milić (moj deda) čekao je u redu za ručak, sladeći se opojnim mirisom janije (čorba od povrća i govedine), kad je neko uzviknuo „tenkovi!“. Pričao mi je da je, pošto je ugledao dugu čeličnu zmiju kako sa istoka ulazi u Pirot pored napuštene kasarne, strčavši sa bedema Kalea, među brojnim svojim saborcima, nesnađenim u vrtlogu unapred izgubljenog rata, prvi put zastao u Niškoj Banji, 65 kilometra dalje ka zapadu … Tog dana, međutim, jedan je vojnik, ipak, svojim podvigom i svojom smrću odbranio i srpsku vojničku čast i čast samog utvrđenja. Sakriven u jednom polusrušenom tvrđavskom bedemu, jedan Čarapan iz Četvrtog kruševačkog puka svojim puškomitraljezom je sprečavao Nemce da pokore Momčilov grad, pre nego što je raskomadan nemačkom silom. Istorijsko je pravilo da su sva velika junaštva uglavnom anonimna. Tako je i on ostao upamćen kao neznani junak.

Svoju prevashodno vojnu funkciju tvrđava je izgubila posle Drugog svetskog rata, kada je i počeo period njenog zapuštanja i propadanja. Ali tada je tvrđava dobila i svoje peto ime. Verovatno zbog namere vlasti da jedno robovlasničko-feudalno utvrđenje jasno odeli od grada, u socijalističkoj ekspanziji Momčilov grad postao je Gradić…

U vreme moga detinjstva i dečaštva, Gradić je bio opasni izazov najhrabrijima među nama, jer je bio mesto brojnih skrivenih opasnosti … Posle je bio dom pijanaca i narkomana, a često i „nužnik“ seljoberima koji su se iz svojih vukojebina svozali u varoš…

Onda kada sam se momčio, Gradić je 1989. godine (u godini teških političkih lomova i predskazanja za srpski rod) zgodno poslužio reditelju Zdravku Šotri za snimanje nekoliko scena filma „Kosovski boj“. Privremeno očišćen i doteran na korist filmske industrije, posle je opet pao u poluzaborav i u propadanje …

Danas smo moja Ninočka, puna interesovanja za prohujalo, i ja, puna srca emocija, dugo špartali rekonstruisanim i uređenim Momčilovim gradom, čije pojedino kamenje pamti gotovo dva milenijuma evropske civilizacije, istražujući prošlo i tragajući za davnim senima srpskih hrabrih vitezova, skrivenim u polumračnim odajama tvrđavskih kula.


Foto: Igor Djordjevic Photographer

Preuzeto sa facebook stranice: „Priče starog Pirota“